Abantu abangaphezu kuka-10,600 babulawa besebenzisa izibhamu ezingenayo ilayisensi eNingizimu Afrika ngonyaka wezimali ka-2022/2023, ngokusho kwezibalo ezisemthethweni ezikhishwe yi-South African Police Service. Lesi sibalo siqokomisa usongo oluqhubekayo olubangelwa yizibhamu ezingekho emthethweni, lapho izikhulu zikahulumeni nabacwaningi bexwayisa ngokuthi inani elikhulu lezibhamu ezilahlekile, ezebiwe, nezingekho emthethweni zibhebhethekisa ubudlova ezweni lonke.
Izibalo Ezisemthethweni Zembula Ubukhulu Benkinga Yobudlova Bezibhamu
Ngokwezibalo zobugebengu zaminyaka yonke ze-SAPS, ukubulawa kwabantu abangu-10,613 kwakuhilela izibhamu ezingenayo imvume kusukela ngo-Ephreli 2022 kuya kuMashi 2023. Kwikota yesithathu ka-2024 kuphela, ukubulawa kwabantu abangu-2,886 kwabangu-6,953 kwenziwa ngezibhamu, okubonisa indima eyinhloko yesikhali ekubulaweni kwabantu.
UNgqongqoshe Wamaphoyisa uSenzo Mchunu, ekhuluma esithangamini nabezindaba, uthe: “Siyazi ukuthi ukubulala nezikhali, okungukuthi izibhamu, nezibhamu ezingekho emthethweni, kuyahambisana.” I-SAPS iqinisekisile ukuthi izibhamu ezingekho emthethweni ezingu-21,702 zithathwe eminyakeni emihlanu edlule, kanti ezingu-6,853 zalezo zikhali zihlobene ngqo namacala okubulala.
Ukulahlekelwa Yizibhamu Ezisemthethweni Neziphethwe Nguhulumeni Kubhebhethekisa Imakethe Engekho Emthethweni
Amarekhodi amaphoyisa kanye nezifundo zezemfundo zithi le nkinga ngokwengxenye ibangelwa yizibhamu ezilahlekile noma ezebiwe kokubili kubantu abavamile kanye nezinhlangano zikahulumeni. Ngokusho kukaDkt. Guy Lamb waseStellenbosch University, “Njalo ngonyaka, kunezibhamu zomphakathi eziphakathi kuka-6,000 no-8,000 ezigcinwe ngokusemthethweni ezilahlekile noma ezibiwe.” Ngaphezu kwalokho, idatha kahulumeni ilinganisela ukuthi izibhamu zikahulumeni ezingu-1,800 ziyalahleka noma zebiwe minyaka yonke, eziningi zazo ezingena emakethe engekho emthethweni.
Ukuqaliswa koMthetho Wokulawulwa Kwezibhamu waseNingizimu Afrika ngo-2001 kwaholela ekunciphiseni ukubulawa kwabantu ngezibhamu okungu-13.6% minyaka yonke emadolobheni amahlanu phakathi kuka-2001 no-2005, ngokusho kocwaningo olushicilelwe. Kodwa-ke, ochwepheshe baphawula ukuthi le ntuthuko isibuyele emuva, njengoba eminyakeni yamuva nje kubuye kwavela ukubulawa kwabantu ngezibhamu njengoba izikhali ezingekho emthethweni ziqhubeka nokusabalala kabanzi.
Imizamo yokunciphisa ukugeleza kwezibhamu ezingekho emthethweni isalokhu iyinkinga ebalulekile ekulweni nobugebengu obunobudlova, futhi izinhlangano zomphakathi zicele ukuqiniswa komthetho kanye nokuzibophezela okukhulu mayelana nezibhamu zikahulumeni nezangasese. Kulindeleke ukuthi kube nokubuyekezwa okwengeziwe kwe-SAPS emhlanganweni wobugebengu wekota olandelayo.